Ingen kan bera seg sjølv

via Ingen kan bera seg sjølv

Advertisements
Quote | Posted on by | Leave a comment

Å møta veggen på Spikkestad

IMG_63741001 Foto: Stian Fossli

 

I går møtte eg veggen. Ikkje på sånn vanlig måte at eg var utbrent eller utslitt. Ikkje slik at alt såg mørkt ut eller virka håplaust. Ikkje var eg trøtt, heller. Det var ein ganske vanlig tysdag, og tysdag betyr stabsmøte og ofte andre møter. Tidleg heimefrå og ein fin halvtime saman med min gode venn el-bilen, med musikk, radio og eigne tankar.

Olav H. Hauge har sagt følgande: «Det gjeng an å leva i kvardagen óg». Det har blitt eit slags personlig slagord for meg. Tysdag i bilen. Havregraut og kaffi til frukost. «Hei» og ein kjapp prat med gode kollegaer i gangen. Inn i kyrkja på morgonbønn før stabsmøtet. Og så: plutselig og uforberedt møter eg veggen. Men aller mest; veggen møter meg. Denne vanlige tysdagen blir eg møtt av kyrkjerommets heilage vegg. Det aller heilagste. Denne grå, rå, usminka betongveggen som reiser seg i all sin velde, rett framfor meg. Berre med eit enkelt kors. Og steinalteret foran der med lys. Kjensla av å vera på heilag grunn, ein heilt vanleg tysdag. Kjensla av, midt i kvardagen, å møta det som løfter livet over det trivielle, møta det som har plass til og rom for dei sidene av livet som fort blir borte i kvardagen. Vissa om at vi trur på, at vi jobbar for, og at vi bekjenner noko som er større enn oss sjølve, noko som er uendeleg stort, men likevel nært nok til å møta meg ein tysdag morgon. Noko som er større enn travle morgonar, større enn bilkøar, større enn slitne kroppar som et havregraut, større enn jakten på to like sokkar eller bilnøkkelen… Noko som løfter meg opp og som ber meg.

«Det gjeng an å leva i kvardagen óg». Heldigvis. Kvardagen er den beste. Men skal tru om ikkje vi menneske også treng å møta noko anna av og til? Noko som lar oss løfta blikket, og som i seg sjølv løfter oss. Å vera på heilag grunn er å erfara at både det heilage og det kvardagslege har sin plass i mitt liv. Og slikt kan ein altså oppleva ein heilt vanleg tysdag. Det er ikkje til å tru. Men det er der likevel.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Spor i hjertene og stier med lavmælt lys

Screenshot_20180617-231252_Pixabay

Guds hjerte vet vi ikke,
men vi vet
noe som overstrømmer oss
som et regn over hendene.

Hans øyne ser vi ikke,
men vi ser
usynlig lys over alle ting
som i sommernatten.

Hans stemme hører vi ikke,
men vi finner
veier overalt og spor i hjertene
og stier med lavmælt lys.

Rolf Jacobsen, fra Sommer i gresset, 1956

Det er alltid spanande å sjekka ut søndagens tekstar. Kva blir denne søndagens karakter? Kva salmar skal vi velja? Er det dåp? Er teksten vanskeleg eller enkel å preika over på akkurat denne søndagen? Kor skal eg finna inspirasjon og tankekraft til det eg skal produsera? Kjem stoffet fort, eller blir det mykje arbeid?

Å skriva preik er å vera i søndagens tekstar nokre veker på førehand. På vegen plukkar eg opp setningar, bilete, utdrag frå kronikkar, ordtak, lyrikk, salmevers og mykje anna som kan kasta lys over dagens tema. Med mange moglege inngangar er det artig, stort sett, å skriva preik. Ofte finn eg inspirasjon i preikesamlingar, av og til i forum på Facebook, nokon gongar i gode kafésamtalar med kollegaer på førehand. Orda kjem til meg frå her og der, fort eller sakte, jamt og trutt. Å skriva preik er ein kreativ prosess meir enn ein intellektuell prosess, vil eg seia. For meg er det slik. For andre er det annleis.

Preikearbeid er eit fag. Det finst ulike inngangar, ulike vinklingar, ulike fokus, ulike tilnærmingar. Denne teksten er berre mi eiga tilnærming og gjer ikkje krav på å gå inn verken i ein bestemt tradisjon eller retning. Det er enkelt og greitt nokre observasjonar av og betraktningar over kva det inneber å forkynna Guds ord sånn omtrent kl. 11.20 tre søndagar i månaden.

Det fine med å vera prest i Den norske kyrkja er at vi ikkje kan velja sjølv kva tekstar vi ska preika over. Det utfordrar og hindrar at vi kjører oss inn i altfor djupe spor. Vi blir utfordra av tekstane og av det som dei menneska har tenkt, som har sett saman dei tre tekstane som utgjer søndagens tekstmateriale. (Og det kan av og til vera ein utfordrande øvelse!) Stort sett er det å finna rommet mellom desse tre tekstane er noko av det som er morsomt med preikearbeidet.

Ofte er det vanskeleg, nokre gongar kjennest det umogleg å skulla preika over desse tekstane i 2018. I forkant av enkelte søndagar ser eg at mange prestar slit – meg sjølv inkludert. Av og til gruar eg meg til å høyra tekstane lest høgt i kyrkja, og eg kan kjenna at det er nokon ord som nærast heng att i kyrkjerommet lenge etter at medliturgen har sett seg; det kan vera ord som «forbannet være», «synd», «skam», «djevel», «satan» – spesielt når det er dåp kjennest desse orda harde, nesten øydeleggande og overskyggande over det andre som blir sagt. Likevel les vi dei. Vi vågar å gå inn det vanskelege. Vi vågar å oppsøka det som luggar, det som røskar og det som provoserer. Det synest eg er fint. Det hadde vore kjedeleg å berre tala om det som er lett og godt.

4. søndag i treeiningstida var det ein umogleg tekst. Om å ta opp sitt kors, om å fornekta seg sjølv, om å sjå at det ikkje er nokon verdi i å vinna heile verda og tapa sjela, om å få lønn som fortent. Det er utfordrande og vanskeleg. Men eg liker det. Og eg liker motstanden i tekstane. Fordi eg tenker: det er mi oppgåve som prest å finna evangeliet i tekstane til dei menneska som kjem i kyrkja i 2018. Det er mi primæroppgåve. Då eg blei ordinert, var noko av det eg lova å gjera, å «forkynna Guds ord klart og reint». Det er mange måtar å gjera det på. Eg vel å gjera det på den måten at målet er å leita fram eit evangelium for alle oss som er der. Eg grublar ikkje så mykje i preikene mine, eg grev ikkje så djupt i bibelsoga eller i orda, kanskje. Men eg leitar. Kanskje leitar eg meir hjå tilhøyraren enn hjå evangelisten? Kva treng dåpsfamilien, læraren som sit på sin faste plass, forsongaren som er med for fyrste gong, den eldre kvinna på bakerste rekke, konfirmanten på fremste benk, den frivillige slitaren som alltid stiller opp?

Eg trur det er éin fellesnemnar for alle desse, det er éin måte å nå inn til menneske på; det er å prøva å bevega. Eller «movere» som Augustin kallar det. Dei færraste går i kyrkja for å få tekstutleggelse som først og fremst er føde for intellektet. Dei fleste er på jakt etter noko som bevegar dei, noko som opnar opp, noko som set ord på kjensler og tankar som allereie bur i dei. Folk vil bli møtt, sett, utfordra til handling, bevega, berørt, betatt – det er det vi må peila oss inn på.

Er det så «folk flest» vi skal preika til? Ja, vil eg meina. Det viktigaste som kan skje på ei gudsteneste, er at nokon finn noko dei ikkje visste dei leita etter, ikkje visste at dei trong. For at det skal skje, må det vera noko som gir gjenklang i eige liv, det må vera nokre berøringspunkt mellom det presten seier, og livet til den som er der. Målet mitt for preika er at menneske skal kjenna dette: kyrkja er også min heim – anten ein er der ofte eller sjeldan. Her kan også eg gå til nattverd. Difor må ei preik invitera. Den må invitera menneske inn i fellesskapet, inn i mysteriet, inn i trua, inn i nåden. Då får det heller vera at intellektet kanskje ikkje får sitt, så lenge det blir servert føde for hjarta. Då kan dei greske orda glimra med sitt fråvere eller den grundige, faglige gjennomgangen venta til ein annan gong. Ikkje fordi det ikkje er gøy, ikkje fordi eg ikkje liker det sjølv.

Preika i gudstenesta er ein del av ein dramaturgi som ikkje først og fremst kallar på vårt intellekt, men på vår medvirkning, vår meddikting, vår deltaking, vår handling. Det må også preika gjera. Derfor er ein viktig del av mi førebuing å gjera som Rolf Jacobsen skriv i diktet Guds hjerte: å finna «spor i hjertene / og stier med lavmælt lys» hos alle dei som sit i benkeradene. Finna den stien som går der inne ein stad, som fører innover til hjartet og utover til fellesskapet, som kanskje er gjengrodd, som kanskje har nokre avstikkarar, som kanskje er mørk eller kanskje er lys. Slik at vi denne søndagen, 4. søndag i treeiningstida, 17. juni 2018 skulle kunna lytta til evangeliet om korset, om dom, om straff, oppreising, om livet med Gud, om nåden og fridomen og kjenna at det gav oss eit «usynlig lys over alle ting / som i sommernatten».

Posted in Uncategorized | 1 Comment

Det største ordet

20180211_205150

Det er eitt ord som trumfar alt, og det er ordet kjærleik. Sjølvsagt høyrest det ut som ein klisjé, men dei oppvakte blant dykk veit jo at eg har Bibelens ord på dette: «Så blir dei verande desse tre; tru, von og kjærleik. Og størst av dei er kjærleiken» (1. Kor. 13). Sånn er det med den saka.

Og det tenker eg vi skal ta med oss inn i fastetida, inn i dei vanskelege søndagstekstane der vi blir utfordra med og av ord vi sjeldan bruker, der kjensla av å komma til kort kan bli påtrengande, og der Jesu ord til omverda og til sine vener («Vik frå meg, Satan», t.d.) er så harde at vi kanskje helst vil lukka boka og ønska at vi hadde frihelg… Når vi blir utfordra til å preika over tekstar der ord som «øydelegging», «Satan», «fall», «harme», «synd», «misnøye» og «freisting» kan vi kjenna oss langt unna det vi eigentleg har lyst å preika om. Det er ord som vi helst ikkje vil høyra, som kan virka vanskelege å halda saman med nådebudskapet og med kjærleiken.

Men her er vi jo eigentleg nettopp ved det grunnleggande ved kristendommen: Dynamikken mellom godt og vondt, samspelet mellom Gud og meg, vekslinga mellom det gode og det vonde i meg, hjarta mitt som er delt i to mellom godt og vondt.

Heldigvis er det slik at vi også i fastetida skal, og må, om du spør meg, løfta fram denne dynamikken. Og tekstrekkene vi bruker i kyrkja, gjer det også i ei viss grad. Vi kan ikkje senda folk ut av kyrkja nedbrotne over at dei ikkje strekker til eller med ord som synd, fall, øydelegging som det einaste ein har fått med seg i gudstenesta. Sjølv om det er fastetid, må vi også løfta fram den andre ytterligheten – nemleg den grenselause kjærleiken.

For det er jo nettopp denne kjærleiken Gud vil vi skal få eit glimt av, det er jo derfor alt dette er sett i spel. Og for at vi skal oppleva denne frigjerande kjærleiken, må vi våga å kjenna i oss sjølve at det er noko vi må bli frigjort frå. Vi kan ikkje snakka om frelse utan å seia noko om kva menneske må bli frelst frå. Mennesket må bli frelst frå sin eigen tilkortkommenhet, sine eigne nedbrytande tankar og si eiga kjensle av å ikkje meistra og ikkje strekka til. Synd, om du vil.

Kanskje er det difor godt for oss å bruka fastetida til å våga å høyra desse ubehagelege tekstane, slik at vi kjenner endå meir at vi treng Gud, at vi treng nåden og at vi treng fellesskapet i kyrkja. Jesus, og Bibelens ord, utfordrar oss inntil det ubehagelege, på mange ulike vis. Det viser oss den virkeligheten vi lever i, og som Jesus blei ein del av. Det viser oss vår uperfekte verden. Og det lar oss kanskje sjå og oppdaga at vi nettopp difor treng å venda oss mot aust, mot alteret, mot soloppgangen, mot Jesus og mot kjærleiken. For kanskje treng vi å forstå at vi og våre liv også er ein del av den uendelege kampen mellom godt og vondt. Den foregår rundt oss og i oss. Kvar dag. Den skjer i det vi gjer, og i det vi forsømmer. Den skjer i våre relasjonar og i vår natur. Den kløyver hjartet vårt i to og kan av og til få oss til ikkje å kjenna att oss sjølv i det vi seier, og det vi gjer.

I det som skjer fram mot Jesu oppstandelse, i alt det utfordrande av tekstar vi skal jobba oss gjennom i fastetida – vegen mot korset – så  er heile tida motivasjonen kjærleiken. Det er Guds endelause jakt på sin elskede menneskehet som har sett i gang denne voldsomme historia. Kjærleiken er at Gud leitar etter oss. Kjærleiken er ein gud som vil gi oss fridom, lækjedom, han vil gi oss rom til å vera oppreiste menneske, han vil at vi skal utvikla oss, bruka evner og krefter. Og den kampen som Jesus tar for oss, den tar han for det største ordet, for kjærleiken. Du er aldri aleine. Det finst ei hamn. Og nokon veit ditt namn. ♥

Tänk dig en tomhet stor
Som en stjärnklar natt
Där inga stjärnor finns

Ingen som ser din nöd
Ingen som hör din bön
Ingen som längre minns

Det finns en väg
Ut ur rädslan ut ur skam
Och ett löfte om att en gång komma fram

Om nån som finns kvar
Nån som vakar nån som ser
Och som säger du är inte ensam mer

Tänk dig att segla fram
På ett becksvart hav
Och aldrig nå till hamn

Plötsligt hörs en röst
Genom vanmakten
Någon vet ditt namn

Det finns en väg
Ut ur rädslan ut ur skam
Och ett löfte om att en gång komma fram

Om nån som finns kvar
Nån som vakar nån som ser
Och som säger du är inte ensam mer

Det finns en väg
Ut ur rädslan ut ur skam
Och ett löfte om att en gång komma fram

Om nån som finns kvar
Nån som vakar nån som ser
Och som säger du är inte ensam mer

Ja som lovar du är aldrig ensam mer

Jonas Gardell

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

Historia og historia om historia

1383507_10151890735785339_517742967_n

Det er ikkje berre å berre å vera vestlending. Det er ikkje berre berre å bera med seg alle traumene frå bedehuset og lekmannsrørsla. Det er ikkje berre berre å ha med seg bedehuset i bagasjen. Det er noko alle veit. Spesielt austlendingar. Og Bjørn Eidsvåg, då. Vi har ein tung arv å bera med oss, og vi har mykje å svara for, vi som av og til meiner vi hadde det ganske bra på bedehuset. Men det at vi hadde det bra på bedehuset betyr jo ikkje at vi på ein måte har stranda der. Mange av oss ser livet på bedehuset med eit skråblikk i dag, vi ler hjarteleg av Bjørn Eidsvåg og Svein Tindberg på teatret, men vi ler likevel av det på ein annan måte enn dei som ler av det fordi det framstår som tragisk. Vi ler av det fordi vi også er glade i det, det vekker gode minner. Eg er glad for å ha med meg bedehusarven. Det legg eg aldri skjul på. Men eg veit også betre enn dei som ikkje har vore ein del av det, at i enkelte lågkyrkjelege miljø kan ting vera verre enn ein liberal austlending er i stand til å forestilla seg. Mykje verre. Likevel ynskjer eg nyansane velkommen. Eg ynskjer at det går an å snakka om begge deler, både det gode og det nedbrytande. Livet og tilværet er heile tida i utvikling, dynamisk. Difor blir det som er for firkanta, anten det er konservativt eller liberalt, uinteressant. Vi må våga usemja, vi må våga nyansane.

 

Utan å vera klar over det har eg på eit vis sakna ein intellektuell analyse av og tilnærming til denne dynamikken. Gleda over, og erfaringa ved, å vera ein del av ei av dei mest sentrale rørslene i vår moderne historie, lekmannsrørsla, og samstundes grunnane til å sjå det på avstand og – i nokon tilfelle – ta avstand frå nokon av dei erfaringane vi har med oss. Eg har ønska at det skal analyserast av nokon som har med seg kjærleiken til det. Bjørn Eidsvåg har jo det, inst inne. Men analysen hans kan knapt kallast intellektuell. Men i dag fekk eg altså alt eg ikkje heilt visste at eg ønska meg. Eg var ikkje nødvendigvis einig i eitt og alt, men det var så nyansert, det eg høyrte. Det var Edvard Hoems foredrag i Holmen kyrkje 30. januar.

 

Foredraget var ei blanding av trushistoria og bakgrunnen til Eilert Knutson, hovudperson i Hoems bøker om utvandrarane til Canada, og Hoems eiga trushistorie. Men det mest interessante med foredraget var etter mi meining hans analyse av den norske lekmannsrørslas vandring frå Hauge og til i dag. Der kom det mange nyansar som eg ikkje har sett eller tenkt over. For ein ting er jo historia i seg sjølv. Men ein annan ting er jo historia om historia. For kva har eigentleg styrt vårt bilete av t.d. Hans Nielsen Hauge? Kven er det som har fortalt historia, forma ettertidas bilde av Hauge? I følgje Hoem er seks av sju Hauge-biografar menn. Kanskje vi skulle tillata oss å tenka at det sannsynlegvis har gjort noko med vårt bilde av denne mannen og den rørsla han skulle komma til å representera? Det har definitivt vore eit utval av Hauge-bilete som har blitt haldne levande for ettertida, konservert, så å seia, og så er det ein del bilete av han som har vorte gløymt. Hauge sa, i følgje Hoem, m.a. at folk ikkje måtte finna på å melda seg ut av den norske kyrkja. Det sa altså mannen som hadde prestane, kyrkja, overmakta og øvrigheta på nakken. Korleis tenker ein om det i dei lågkyrkjelege bedehusmiljøa i dag?

 

Kva er det, meir generelt sett, som skapar dei haldningar og idéar, forestillingar og bilete som vi lagar oss, som vi lever med og som vi lever etter? Det er eit særdeles interessant spørsmål enten vi snakkar om teologi, historie, psykologi, sosiologi eller kva det måtte vera. Men kanskje særskilt innanfor teologien er jo det maskuline preget sterkt og heng godt igjen, sjølv om vi snakkar 2018. Tolkingsmakta har lege hjå menn. Det er klart at det gjer noko med våre forestillingar. Det er klart at det gjer noko med korleis historia har blitt forvalta og fortalt, og ikkje minst korleis historia om historia ser ut.

 

Vi må alltid nyansera. Begge vegar. Det er ikkje feigt å nyansera. Det er ikkje farleg å vera usamd. Som Hoem sa, det går fint an å dela nattverdbord med all verdas folk som meiner heilt andre ting enn han sjølv. Deus semper major. Gud er alltid større.

 

Den sekulære verda som omgir oss meir og meir, utfordrar oss til å stå saman slik at vi som kristen kyrkje kan løfta fram det som er vår tru og vårt håp for denne verda: Ein frelsar som kom for å frigjera oss, for å gi oss håp;  håp om eit godt liv medan vi er her på jorda, for oss sjølv, og like mykje for andre, og håp om eit liv også etter dette livet. Eg tenker at vi i staden for å bruka energi på å vera usamde om enkeltvers i bibelen heller skal løfta blikket og sjå på den verda vi er ein del av, handla i den verda vi er ein del av, visa kjærleik i og til den verda vi er ein del av. Gud kallar oss til det. Han kallar oss ikkje til å krangla, men han kallar oss til å kjempa. Vi har eit ansvar som kyrkje. Og det er ansvaret for andre menneske. Og det er eit større ansvar enn å vera bekymra for enkeltvers i bibelen og tolkinga av dei. Det er ansvaret for vår neste.

 

DEN FATTIGE GUD

 

Eit lite barn voks opp til mann

og sa at han var Gud.

Han levde slik som andre, han

og såg heilt vanleg ut.

Hans rike låg langt borte frå

all sorg og vondskap i vår verd,

men enda bed han oss forstå

at det er inni oss det er.

 

Han sa: Ein fattig går forbi,

og det er meg du ser.

Men vi ser millionar, vi

i svoltens store hær.

Og når vi veit kva vi har gjort

mot alle desse dine små,

forstår du at vi snur oss bort

ifrå den Gud vi skulle sjå.

 

Men er det sant at dei som bur

i svolten kring vår jord

er Gud som menneske, da trur

vi og at du er stor.

Når svoltens hær frå land til land

bryt opp og krev ei anna verd,

vil vi forstå med vår forstand

kva for ein mektig Gud du er.

 

Edvard Hoem, 1983

 

 

 

Posted in Uncategorized | 3 Comments

“Tapper kraft og hellig glede…”

 

20171230_163727

Biskop Per Arne Dahl

Før var det slik at nytt år var nye muligheter. Nytt år var svære greier, det var eksistensielt og det var verdt å tenka gjennom livet før ein la ut på reisa i eit nytt år. No er det meir slik at det nye året får meg til å tenka at det er for kvart år kjennest kortare  frå jul til jul. Sjølv eg, som synest livet med småbarn, med travle kvardagar og korte netter har vore eit slit (men sjølvsagt med mykje moro også), synest det går litt vel fort. Eg, som ofte har travelt med å komma meg til neste stasjon, synest toget kan gå litt saktare no. Barna glir ned frå fanget og ut i verda, og kjensla av at det er noko som ikkje kjem tilbake, kan til og med gi meg ein bitteliten sorgreaksjon.

Ved inngangen til eit nytt år er det likevel nokre tankar eg vil dela, som har vore ofte innom hjernebarken i året som ligg bak oss. Det er fellesskap, åpenhet og nåde.

Om vi skal sjå tilbake på livet vårt, er det menneska vi har møtt og vore saman med, som har forvandla liva våre, som har gitt det retning og meining. Difor må vi ta vare på fellesskapet, både i nær familie og i menighet, på jobben og i vennekretsen, dei gode fellesskapa der vi kan vera oss sjølve, der vi hentar krefter og der vi har det moro saman, der vi får brukt oss sjølv, der vi blir gitt og får ansvar. Eg trur felleskapet har ei framtid, som eit vern mot at vi blir oss sjølve nok. Fellesskapet har ein varme i seg, som ein ikkje kan finna andre stader. Det er eg heilt overbevist om. Finn deg eit fellesskap, om du ikkje allereie har eit.

Åpenhet er utruleg frigjerande. Om vi vågar å vera åpne, om vi vågar å visa litt av livet vårt til andre, så vil vi oppleva at mange andre har det slik som oss, mange kjenner på dei samme utfordringane og dei samme problema, på dei samme bekymringane og dei samme gledene. Åpenhet og fellesskap heng saman. Derfor skal du invitera inn på kaffi når nokon ringer på. Difor skal du våga å by på deg sjølv. For du får så masse tilbake. Og du gir så masse til andre.

Og så er det nåden. Sjølv om reformasjonsåret er over (kanskje heldigvis?) er det ein ting som står fast også i 2018; det er nåden. Den er brukande til så mangt. Vi kan for eksempel sjå på oss sjølve med nåde. Tenka at livet er meir enn korleis vi ser ut i spegelen. Livet er meir enn våre nederlag. Livet er meir enn det vi ikkje får til. Livet er også alt vi får til, så klart. Livet er mestring, arbeidsglede og gode dagar. Men i alt dette, både det gode og det krevande, treng vi Jesu kjærlege blikk på våre liv. For livet er også at vi er sett, avslørt og elska av Han som er nåden. Nåde er kvar einaste dag å møta dei du har rundt deg, med kjærleik. Det er ganske vanskelig. Derfor må vi øva oss på det. Og så er det å våga å tenka at det er nåden som ber oss uperfekte (og perfekte) menneske gjennom livet. Når vi lever i den vissheten, kan vi vera oppreiste menneske som kanskje også får utretta litt her i livet? Sett nokre spor? Gitt litt kjærleik vidare?

Fellesskap, åpenhet og nåde. Eit kinderegg som du kan ta med deg inn i det nye året og som gjer deg til den du skal vera: Elska og frigjort, oppreist og frimodig. Det får både du, dei du har rundt deg og Gud mest nytte av og glede av. God tur inn i Anno Domini 2018!

Herre over alle slekter, du som har et evig navn,

du som kjenner våre lengsler og som gransker våre savn,

gi vårt korte liv her nede tapper kraft og hellig glede,

evighet i tidens kår, du som blir når alt forgår.

Ronald Fangen, 1940

 

 

Posted in Uncategorized | 1 Comment

Om tillit

IMG_20170831_104845_018

Den danske filosofen Løgstrup har sagt noko slikt som dette; «Man har aldri å gjøre med et annet menneske uten å holde en bit av dets liv i sine hender». Våre relasjonar bygger på tillit. Det må det gjera, enten vi liker det eller ikkje. Og ikkje berre i dei nære relasjonane, men også på andre arenaer. Vi må ha tillit til at tannlegen gjer jobben, til at flykapteinen fører oss trygt dit vi skal, og at NSB kjører når dei skal (ok, dårleg eksempel!), at naboen som barna våre er på besøk til, er grei med barna våre og at pengane vi gir på bøssa, går dit dei skal. På botnen av våre liv ligg det ein tillit til verden. Med den tilliten vågar vi å senda våre barn ut i verden. Med den tilliten vågar vi å stola på enkeltpersonar og system. Det verste for eit menneske er å leva i eit slags kafkask tilvære der vi ikkje kjenner reglane, der reglane blir endra heile tida, der vi ikkje anar kva det neste trekket er eller ikkje forstår samanhengar. Som menneske treng vi tryggleik og dermed tillit for å leva og veksa som frie menneske.

 

Så er det nokre område der tilliten er tynnsliten. Det kan ein t.d. kjenna på i valkampen. Men kvifor framstår Støre utan truverde i det han seier? Kvifor verkar det sannsynleg at Solberg meiner det ho seier? Og kva med han frå SP som alltid smiler, er det grunn til å stola på han? Eg trur det er god grunn til å stola på alle saman. Grunnen til at tilliten er tynnsliten, er kanskje at vi også i denne relasjonen har ein tredje part. Det er ikkje berre meg og Jonas, eg når ikkje fram til Erna og eg kan ikkje sjekka om Trygve har god humor. Sjølvsagt kan eg ikkje det. Men slik eg ser det, er den tredje parten som er litt av problemet; media. Som undervurderer oss veljarar og som får oss til, gjennom utallige fordummande tv-debattar, til å bli usikre, til å trekka motiv i tvil og til å vingla i valet. Sånn må det kanskje, til ei viss grad vera.

 

Og så er det andre relasjonar der vi ikkje har denne tredjeparten, der det er berre eg og den andre. Der eg kan nå fram, der eg kan stilla spørsmål og få svar. I slike relasjonar kviler det større ansvar på meg og korleis eg tilnærmar med denne parten. Skulen er t.d. ein slik arena. Og her er eg ved dagens poeng. I møte med skulen er det mange foreldre som trekker skulens og lærarens kompetanse i tvil, som ikkje anerkjenner lærarens pedagogiske og faglige kompetanse. Og då meiner eg ikkje at ein ikkje skal vera usamd i val skulen gjer (ja eller nei til iPad, til dømes), men eg meiner at ein generelt sett, i stort og smått må kvila i ei viss tillit til skulen, og det er nettopp denne tillita eg synes er meir fråverande i møte med skulen enn andre arenaer. Eg kan bli flau og tvinna tommeltottar på foreldremøte når eg høyer kva enkelte foreldre kan få seg til å seia, utan blygsel. Og så tenker eg også at vi som foreldre, med den kompetansen og dei jobbane og posisjonane vi har, skal vera medvitne om at det vi seier, og måten vi seier det på, har ein mottakar. Som foreldre held vi, som Løgstrup seier, også ein del av eit anna menneskets liv i våre hender. Dette livet er læraren. Det er eit menneske som står der bak kateteret, det er eit lærarhjarte som skal ta imot, og det er ikkje minst ein lærar som også gjennom relasjonen til oss foreldre, lærer noko om våre barn. Korleis snakkar vi om skulen? Kven heiar vi på heime? Barnet vårt eller læraren, individet eller fellesskapet? Kanskje skal vi også vera audmjuke for at det har skjedd eit par ting både i pedagogisk og anna fagleg forsking sidan vi gjekk på skulen? Kanskje skal vi kvila litt meir i tillit til at skulen veit kva dei gjer. Og kanskje skal vi kvila litt meir i tillit til at våre barn er sjølvstendige menneske, barn av si tid, som klarer å navigera i det samfunnet dei er ein del av utan at vi veit alt, utan at vi fylgjer med på alt, utan at vi sjekkar alt, kontrollerer alt, følger opp alt og kritiserer alt. Vi vil våre barn det beste. Det beste vi kan gi dei, er at vi sjølv er vaksne forbilder som framsnakkar lærarar, som har tillit til prioriteringar som skulen som fagleg instans gjer. Då får vi det mykje lettare og litt morsommare. Vi skal sjølvsagt følgja med, og vi skal sjølvsagt seia frå når noko ikkje er som det skal. Å velja å ha tillit er ikkje det same som å vera naiv. Mitt inntrykk er at mange foreldre tenker at «berre vi får sagt frå til skulen, så skjønnar dei nok at dei må gjera slik som vi tenker». Skulen er ein fagleg og pedagogisk arena, akkurat som andres arbeidsplass er ein fagleg arena innanfor det feltet ein jobbar. Vi foreldre, i våre jobbar, ønsker å bli møtt med tillit. Slik er det for læraren også. Skulen er avhengig av engasjerte foreldre, og skulen ønsker elevar som tenker kritisk. Men det er ulike måtar å tenka kritisk på, og det er definitivt ulike måtar å vera kritisk på.

 

Ein vår eg hadde VG1 i norsk, var det ein elev som rakk opp hånda på slutten av året og spurte; «Har vi egentlig lært det vi skal i år»? Eleven synest visst at vi hadde gjort mykje uviktig, som å gå på teater og kunstutstillingar. Eg konfronterte eleven med dette på ein elevsamtale, og han grunngav spørsmålet med at han hadde lært heime at han skulle stilla kritiske spørsmål. Vel, neste gong du går til legen, kan du jo seia; «veit du eigentleg kva du driv med»? Eg tar gjerne imot kritiske spørsmål, eg elskar diskusjon, og ingenting er som når Nora Helmer i Et dukkehjem blir gjenstand for diskusjon, eller når ein elev meiner at Bjørneboes «Vise om byens Hiroshima» er betre enn «Regn i Hiroshima» av Tarjei Vesaas. Når vi kan diskutera på eit fagleg nivå. Men når ein 16 åring rekker opp handa, utan blygsel, og spør om ein lærar med 10 års erfaring eigentleg har gjort jobben sin, då er det ikkje kritisk tenking eleven er opplært i der heime. Det han er opplært til, er manglande tillit til skulesystemet, foreldre som ukritisk tar parti med sitt barn og som også, utan blygsel, snakkar ned skule og lærarar, gjerne mens barna høyrer på. Så mitt råd er, neste gong poden kjem heim og klagar og syt, så skal du som foreldre seia. «Jaja, dei veit vel kva dei driv med, og det går som oftast bra». Sei det i alle fall av og til. Så blir foreldremøta kortare, lærarane gladare og stemninga meir positiv. La oss kvila i ei slags grunnleggande tillit til at nokon kan, nokon veit og at nokon vil oss og våre barn det beste. For kanskje, i botnen av denne frykta for å kvila i tillit, ligg nok kjærleiken til våre barn og frykta for den dagen som kjem, då dei – med god bagasje frå både heim og skule – slepp taket i oss. Det går ofte bra.

Ja visst gör det ont

Ja visst gör det ont när knoppar brister.

Varför skulle annars våren tveka?

Varför skulle all vår heta längtan

bindas i det frusna bitterbleka?

Höljet var ju knoppen hela vintern.

Vad är det för nytt, som tär och spränger?

Ja visst gör det ont när knoppar brister,

ont för det som växer

och det som stänger.

 

Ja nog är det svårt när droppar faller.

Skälvande av ängslan tungt de hänger,

klamrar sig vid kvisten, sväller, glider  –

tyngden drar dem neråt, hur de klänger.

Svårt att vara oviss, rädd och delad,

svårt att känna djupet dra och kalla,

ändå sitta kvar och bara darra  –

svårt att vilja stanna

och vilja falla.

 

Då, när det är värst och inget hjälper,

Brister som i jubel trädets knoppar.

Då, när ingen rädsla längre håller,

faller i ett glitter kvistens droppar

glömmer att de skrämdes av det nya

glömmer att de ängslades för färden  –

känner en sekund sin största trygghet,

vilar i den tillit

som skapar världen.

Karin Boye

 

 

Posted in Uncategorized | Leave a comment